محور قلبی (Cardiac Axis) حاصل مجموع بردارهای دپولاریزاسیون تولیدشده توسط سلولهای عضلانی قلب است. از نظر بالینی، محور بطنی (QRS Axis) اهمیت بیشتری دارد و تفسیر آن بر اساس ارتباط محور QRS با لیدهای اندامی نوار قلب انجام میشود.
از آنجا که بطن چپ در شرایط طبیعی بیشترین توده عضلانی قلب را تشکیل میدهد، محور طبیعی قلب به سمت پایین و کمی به سمت چپ قرار دارد.
محدودههای محور قلب
- محور طبیعی: بین ۳۰- تا ۹۰+ درجه
- انحراف محور به چپ (LAD): کمتر از ۳۰- درجه
- انحراف محور به راست (RAD): بیشتر از ۹۰+ درجه
- انحراف شدید محور (Extreme Axis Deviation یا Northwest Axis): بین ۹۰- تا ۱۸۰ درجه
نکته: در نوزادان و کودکان، محور قلب هنگام تولد معمولاً بین ۳۰+ تا ۱۹۰+ درجه است و با افزایش سن به تدریج به سمت چپ حرکت میکند.
منبع: cardiacaxis.com
روشهای تعیین محور قلب
سه روش اصلی برای تعیین محور QRS وجود دارد:
- روش چهارربعی (Quadrant Method)
- تحلیل سه لیدی (Lead I, Lead II, aVF)
- روش لید ایزوالکتریک (Isoelectric Lead Method)
روش اول: روش چهارربعی (Quadrant Method)
سادهترین و سریعترین روش، بررسی لیدهای I و aVF است.
ابتدا مشخص کنید کمپلکس QRS در هر لید:
- مثبت (Positive)
- منفی (Negative)
- یا ایزوالکتریک / دو فازی (Equiphasic)
است.
تفسیر
لید I مثبت و aVF مثبت
محور بین ۰ تا ۹۰+ درجه است.
✅ محور طبیعی
لید I مثبت و aVF منفی
محور بین ۰ تا ۹۰- درجه قرار دارد.
ممکن است محور طبیعی یا انحراف محور به چپ باشد و نیاز به بررسی بیشتر دارد.
لید I منفی و aVF مثبت
محور بین ۹۰+ تا ۱۸۰+ درجه قرار دارد.
✅ انحراف محور به راست (RAD)
لید I منفی و aVF منفی
محور بین ۹۰- تا ۱۸۰ درجه قرار دارد.
✅ انحراف شدید محور (Extreme Axis Deviation)
روش دوم: تحلیل سه لیدی
در این روش علاوه بر لیدهای I و aVF، لید II نیز بررسی میشود.
این روش امکان افتراق انحراف فیزیولوژیک محور از انحراف پاتولوژیک را فراهم میکند.
الگوهای مهم
لید I مثبت
لید II مثبت
aVF مثبت
✅ محور طبیعی
(بین ۳۰- تا ۹۰+ درجه)
لید I مثبت
لید II ایزوالکتریک
aVF منفی
✅ محور مرزی به چپ (Physiological LAD)
حدود ۳۰- درجه
لید I مثبت
لید II منفی
aVF منفی
✅ انحراف پاتولوژیک محور به چپ (Pathological LAD)
لید I منفی
لید II مثبت
aVF مثبت
✅ انحراف محور به راست (RAD)
لید I منفی
لید II منفی
aVF منفی
✅ انحراف شدید محور (Northwest Axis)
روش سوم: لید ایزوالکتریک
این روش دقیقترین راه برای تعیین محور QRS است.
اصول اساسی
اگر QRS در یک لید مثبت باشد:
محور تقریباً در همان جهت آن لید قرار دارد.
اگر QRS در یک لید منفی باشد:
محور تقریباً در جهت مخالف آن لید قرار دارد.
اگر QRS در یک لید ایزوالکتریک باشد:
محور QRS تقریباً ۹۰ درجه عمود بر آن لید قرار دارد.
مراحل
مرحله اول: یافتن لید ایزوالکتریک
لیدی را پیدا کنید که:
- موج مثبت و منفی تقریباً برابر داشته باشد.
- یا دامنه خالص QRS تقریباً صفر باشد.
مرحله دوم: یافتن لیدهای مثبت
لیدهایی را مشخص کنید که:
- بلندترین موج R را دارند.
- یا بیشترین نسبت R به S را دارند.
مرحله سوم: تعیین محور
محور QRS در زاویه ۹۰ درجه نسبت به لید ایزوالکتریک قرار میگیرد و به سمت لیدهای مثبت جهت دارد.
نمونههای کاربردی
مثال ۱
پاسخ
- لید I مثبت
- لید II مثبت
- aVF مثبت
نتیجه:
✅ محور طبیعی
تقریباً ۶۰+ درجه
مثال ۲
پاسخ
- لید I منفی
- لید II ایزوالکتریک
- aVF مثبت
نتیجه:
✅ انحراف محور به راست
تقریباً ۱۵۰+ درجه
نمونهای از RAD ناشی از هیپرتروفی بطن راست.
مثال ۳
پاسخ
- لید I مثبت
- لید II ایزوالکتریک
- aVF منفی
نتیجه:
✅ محور حدود ۳۰- درجه
انحراف خفیف محور به چپ در زمینه انفارکتوس تحتانی.
مثال ۴
پاسخ
- لید I منفی
- لید II منفی
- aVF منفی
نتیجه:
✅ محور حدود ۱۲۰- درجه
نمونهای از انحراف شدید محور در تاکیکاردی بطنی.
مثال ۵
پاسخ
- لید I ایزوالکتریک
- aVF مثبت
نتیجه:
✅ محور دقیقاً ۹۰+ درجه
که به آن «محور عمودی» (Vertical Axis) گفته میشود و معمولاً در بیماران مبتلا به آمفیزم یا افراد قدبلند و لاغر دیده میشود.
علل انحراف محور به راست (RAD)
- هیپرتروفی بطن راست (RVH)
- فشار یا استرین حاد بطن راست (مانند آمبولی ریه)
- STEMI لترال
- بیماریهای مزمن ریوی مانند COPD
- هیپرکالمی
- مسمومیت با داروهای مسدودکننده کانال سدیم (مانند TCA)
- سندرم ولف–پارکینسون–وایت (WPW)
- دکستروکاردیا
- ضربانهای بطنی نابجا (PVC)
- ASD نوع Secundum
- بلوک فاسیکول خلفی چپ (LPFB)
- قلب با وضعیت عمودی در افراد قدبلند و لاغر
- محور طبیعی در کودکان
علل انحراف محور به چپ (LAD)
- هیپرتروفی بطن چپ (LVH)
- بلوک شاخهای چپ (LBBB)
- انفارکتوس تحتانی میوکارد
- ریتمهای پیسمیکری بطنی
- PVCهای بطنی
- سندرم WPW
- ASD نوع Primum
- بلوک فاسیکول قدامی چپ (LAFB)
- قلب با وضعیت افقی در افراد کوتاهقد و چاق
علل انحراف شدید محور (Extreme Axis Deviation)
- ریتمهای بطنی:
- تاکیکاردی بطنی (VT)
- ریتم ایدیوونتریکولار تسریعشده (AIVR)
- PVCها
- هیپرکالمی شدید
- هیپرتروفی شدید بطن راست
نکات کلیدی برای پارامدیکها و کارکنان اورژانس
- سریعترین روش تعیین محور در محیط پیشبیمارستانی، بررسی لیدهای I و aVF است.
- هر QRS منفی در لید I همراه با QRS مثبت در aVF را تا اثبات خلاف آن RAD در نظر بگیرید.
- محور شدیداً غیرطبیعی (Northwest Axis) در بیمار دچار تاکیکاردی با QRS پهن، احتمال VT را بهشدت افزایش میدهد.
- وجود LAD جدید در بیمار با درد قفسه سینه میتواند مطرحکننده انفارکتوس تحتانی یا بلوک فاسیکول قدامی چپ باشد.
- در بیماران مبتلا به آمبولی ریه، مشاهده RAD همراه با علائم استرین بطن راست از یافتههای حمایتی مهم محسوب میشود.
