موج P نخستین انحراف معمولاً مثبت در الکتروکاردیوگرام (ECG) است و دپولاریزاسیون دهلیزها را نشان میدهد. بررسی شکل، محور، مدت و دامنه این موج برای تشخیص ریتم سینوسی، بزرگی دهلیزها و برخی ریتمهای دهلیزی یا جانکشنال اهمیت دارد.
ویژگیهای طبیعی موج P در ECG
- شکل: صاف و یکنواخت؛ در لید II معمولاً تکفازی و در V1 اغلب دوفازی است.
- محور: بین ۰ تا ۷۵+ درجه؛ موج P باید در لیدهای I و II مثبت و در aVR منفی باشد.
- مدت: کمتر از ۱۲۰ میلیثانیه یا کمتر از سه مربع کوچک.
- دامنه: کمتر از ۲٫۵ میلیمتر در لیدهای اندامی و کمتر از ۱٫۵ میلیمتر در لیدهای پرهکوردیال.
ناهنجاریهای دهلیزی معمولاً در لیدهای تحتانی II، III و aVF و نیز لید V1 بهتر دیده میشوند، زیرا موج P در این لیدها برجستهتر است. تفسیر موج P باید همراه با ارزیابی ریتم، فاصله PR و شکل کمپلکس QRS انجام شود.
موج دهلیزی چگونه موج P را میسازد؟
دپولاریزاسیون دهلیزی از راست به چپ پیش میرود؛ بنابراین دهلیز راست زودتر از دهلیز چپ فعال میشود. جمع بردارهای الکتریکی دو دهلیز موج P را میسازد. یکسوم ابتدایی موج عمدتاً مربوط به دهلیز راست، یکسوم انتهایی مربوط به دهلیز چپ و بخش میانی حاصل فعالیت همزمان هر دو دهلیز است.
در لید II، بردارهای دهلیز راست و چپ در یک جهت حرکت میکنند و یک موج P تکفازی ایجاد میشود. در V1 این بردارها در جهت مخالفاند؛ بخش ابتدایی مثبت بیشتر نمایانگر فعالشدن دهلیز راست و بخش انتهایی منفی نمایانگر فعالشدن دهلیز چپ است. به همین دلیل V1 برای تشخیص جداگانه ناهنجاریهای هر دهلیز ارزش ویژهای دارد.
مورفولوژی طبیعی در لید II
موج دپولاریزاسیون دهلیز راست پیش از دهلیز چپ آغاز میشود. موج ترکیبی طبیعی کمتر از ۱۲۰ میلیثانیه پهنا و کمتر از ۲٫۵ میلیمتر ارتفاع دارد.
بزرگی دهلیزها و تغییرات موج P
بزرگی دهلیز راست در لید II
در بزرگی دهلیز راست (Right Atrial Enlargement)، دپولاریزاسیون دهلیز راست طولانیتر میشود و قله آن بیشتر با موج دهلیز چپ همپوشانی پیدا میکند. نتیجه معمولاً موج P بلندتر از ۲٫۵ میلیمتر است، در حالی که پهنای آن کمتر از ۱۲۰ میلیثانیه باقی میماند.
بزرگی دهلیز چپ در لید II
در بزرگی دهلیز چپ (Left Atrial Enlargement)، مدت دپولاریزاسیون دهلیز چپ افزایش مییابد اما دامنه آن الزاماً بیشتر نمیشود. در نتیجه، عرض موج P از ۱۲۰ میلیثانیه فراتر میرود و ممکن است نزدیک قله آن شکاف یا بریدگی دیده شود؛ این الگو بهطور کلاسیک P mitrale نامیده میشود.
مورفولوژی موج P در لید V1
موج P طبیعی در V1 معمولاً دوفازی است و بخشهای مثبت و منفی آن اندازهای تقریباً مشابه دارند.
در بزرگی دهلیز راست، ارتفاع بخش ابتدایی مثبت موج P در V1 از ۱٫۵ میلیمتر بیشتر میشود.
در بزرگی دهلیز چپ، بخش انتهایی منفی موج P در V1 بیش از ۴۰ میلیثانیه پهنا و بیش از ۱ میلیمتر عمق پیدا میکند.
بزرگی دو دهلیز (Biatrial Enlargement) زمانی مطرح میشود که معیارهای بزرگی دهلیز راست و چپ در یک ECG وجود داشته باشند.
اختلالات شایع موج P
P mitrale
موج P پهن و دوشاخه در لید II نشانهای از بزرگی دهلیز چپ است و بهطور کلاسیک با تنگی دریچه میترال ارتباط دارد؛ با این حال، این یافته باید در زمینه بالینی و همراه سایر معیارهای ECG تفسیر شود.
P pulmonale
موج P بلند و نوکتیز در لید II نشانهای از بزرگی دهلیز راست است و اغلب در فشار خون ریوی یا کورپولمونال ناشی از بیماری مزمن تنفسی دیده میشود.
موج P معکوس
معکوسشدن موج P در لیدهای تحتانی به نفع منشأ غیرسینوسی است. اگر فاصله PR کمتر از ۱۲۰ میلیثانیه باشد، منشأ جانکشنال مطرح میشود؛ اگر PR برابر یا بیشتر از ۱۲۰ میلیثانیه باشد، منشأ اکتوپیک دهلیزی محتملتر است.
مورفولوژی متغیر موج P
وجود شکلهای متفاوت موج P نشاندهنده فعالیت چند کانون ضربانساز اکتوپیک در دهلیزها یا محل اتصال AV است. مشاهده سه یا بیشتر مورفولوژی متفاوت موج P با ضربان کمتر از ۱۰۰ در دقیقه با ریتم دهلیزی چندکانونی سازگار است.
اگر دستکم سه مورفولوژی متفاوت موج P همراه با ضربان ۱۰۰ یا بیشتر در دقیقه دیده شود، تاکیکاردی دهلیزی چندکانونی (Multifocal Atrial Tachycardia یا MAT) مطرح است.
نکات کلیدی در تفسیر موج P
- وجود موج P پیش از هر QRS بهتنهایی برای اثبات ریتم سینوسی کافی نیست؛ محور و شکل موج نیز باید مناسب باشند.
- معیارهای بزرگی دهلیزها یافتههای ECG هستند و الزاماً با اندازه آناتومیک دهلیز همبستگی کامل ندارند.
- اختلال موج P را همیشه همراه با ضربان، نظم ریتم، فاصله PR، QRS و وضعیت بالینی بیمار ارزیابی کنید.
توجه: این مطلب برای آموزش تهیه شده است و جایگزین گایدلاینهای محلی، ارزیابی بیمار یا قضاوت حرفهای نیست.
منبع و نحوه استفاده
این نسخه فارسی، ترجمه و بازنویسی آموزشی مقاله P wave نوشته Mike Cadogan و Robert Buttner در مجموعه ECG Library وبسایت Life in the Fast Lane (LITFL) است. متن و تصاویر منبع تحت مجوز Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International استفاده شدهاند. ساختار عنوانها، توضیحات فارسی، متن جایگزین تصاویر و نکات آموزشی برای خوانندگان 115Medic تنظیم شدهاند.