سردرد یکی از شایعترین شکایات بالینی است، اما بخش کوچکی از بیماران دچار بیماری زمانحساس مانند خونریزی زیرعنکبوتیه، مننژیت، انسفالیت، افزایش فشار داخل جمجمه، سکته یا بحران فشارخون هستند. هدف ارزیابی اورژانسی تشخیص نوع دقیق همه سردردها نیست؛ باید سردرد اولیه کمخطر از الگوهای ثانویه و خطرناک تفکیک شود.
شرح حال؛ مهمترین بخش ارزیابی
شروع، سرعت رسیدن به حداکثر شدت، محل، کیفیت، شدت، مدت و تفاوت با سردردهای قبلی پرسیده میشود. سردرد رعدآسا (Thunderclap) که ناگهانی آغاز شده و طی چند دقیقه به اوج میرسد، تا رد خونریزی زیرعنکبوتیه یا علت عروقی دیگر خطرناک تلقی میشود. عبارت «بدترین سردرد عمر» بهتنهایی کافی نیست؛ سرعت شروع از شدت مطلق مهمتر است.
فعالیت هنگام شروع مانند ورزش، رابطه جنسی، سرفه یا زورزدن، تروما، بارداری و دوره پس از زایمان، ضدانعقاد، سرطان، نقص ایمنی، تب، مصرف مواد محرک و اقدامات اخیر ستون فقرات اهمیت دارند. سن بالاتر و سردرد جدید یا تغییر واضح الگوی همیشگی احتمال علت ثانویه را افزایش میدهد.
علائم هشدار
کاهش یا نوسان هوشیاری، نقص نورولوژیک کانونی، تشنج، سنکوپ، سفتی گردن، تب، راش غیرمحوشونده، استفراغ مکرر، پاپیادم، اختلال بینایی جدید، درد چشم، سردرد وضعیتی و سردرد پیشرونده از علائم هشدارند. طبیعی بودن فشارخون، GCS یا معاینه اولیه، خونریزی زیرعنکبوتیه یا عفونت CNS را بهطور کامل رد نمیکند.
در بیمار باردار یا پس از زایمان، پرهاکلامپسی و اکلامپسی، ترومبوز وریدهای مغزی و سندرمهای عروقی باید مدنظر باشند. در بیمار بالای ۵۰ سال با سردرد جدید، حساسیت پوست سر، درد فک هنگام جویدن یا علائم بینایی، آرتریت سلول غولآسا مطرح است.
معاینه هدفمند
ABC، علائم حیاتی، دما و قند خون ارزیابی میشوند. معاینه نورولوژیک و GCS شامل مردمکها، حرکات چشم، میدان بینایی، گفتار، صورت، قدرت، حس و هماهنگی است. وجود آفازی، ضعف، آتاکسی یا انحراف نگاه مسیر را به سمت سکته یا ضایعه داخل جمجمه تغییر میدهد.
گردن از نظر سفتی بررسی میشود، اما نبود مننژیسم مننژیت یا SAH را رد نمیکند. پوست برای راش، سر برای تروما و چشمها برای قرمزی، شکل مردمک و اختلال بینایی بررسی میشوند. در شک به افزایش فشار داخل جمجمه، بدترشدن هوشیاری، استفراغ، تغییر مردمک یا وضعیتدهی غیرطبیعی اهمیت فوری دارد.
خونریزی زیرعنکبوتیه
SAH کلاسیک با سردرد رعدآسا تظاهر میکند و ممکن است با درد گردن، استفراغ، فوتوفوبی، سنکوپ، تشنج یا نقص عصبی همراه باشد. برخی بیماران هنگام ارزیابی GCS 15 و معاینه طبیعی دارند. CT و گاهی بررسی تکمیلی برای رد تشخیص لازم است؛ بهبود درد با مسکن یا سابقه میگرن، SAH را رد نمیکند.
مننژیت و انسفالیت
مننژیت ممکن است با تب، سردرد، سفتی گردن، فوتوفوبی، استفراغ یا راش همراه باشد. تریاد کلاسیک در همه بیماران وجود ندارد. انسفالیت بیشتر با تغییر رفتار، گیجی، کاهش هوشیاری، تشنج یا نقص کانونی همراه است. نقص ایمنی، سن بالا یا پایین و تأخیر درمان خطر را افزایش میدهند. اقدامات کنترل عفونت و پیشآگاهی بیمارستان مطابق پروتکل محلی انجام میشود.
درمان پیشبیمارستانی
حمایت ABC، درمان هیپوکسمی، کنترل تهوع و درد مطابق گایدلاین و پایش سریالی انجام میشود. پاسخ به مسکن ارزش تشخیصی ندارد. در کاهش هوشیاری یا استفراغ، حفاظت راه هوایی و آمادگی ساکشن مهم است. از کاهش غیرهدفمند فشارخون یا تأخیر انتقال برای تکمیل ارزیابیهای غیرضروری پرهیز میشود.
شروع ناگهانی، نقص کانونی، تب یا مننژیسم، تشنج، کاهش هوشیاری، ضدانعقاد، بارداری یا پس از زایمان، تروما، نقص ایمنی و سردرد جدید در سن بالا نیازمند ارزیابی فوری بیمارستانیاند. زمان شروع، زمان رسیدن به اوج، داروها و تغییرات معاینه باید در پیشآگاهی گزارش شوند.
جمعبندی
ارزیابی سردرد با پرسش درباره سرعت شروع و تغییر الگو آغاز میشود. سردرد رعدآسا، علائم عصبی، تب، تشنج، کاهش هوشیاری و زمینههای پرخطر نباید به میگرن یا تنش نسبت داده شوند مگر پس از ارزیابی مناسب. معاینه طبیعی اولیه، بیماری خطرناک را همیشه رد نمیکند.
نکته آموزشی: این مطلب جایگزین گایدلاین محلی، ارزیابی کامل بیمار یا قضاوت حرفهای نیست.
منبع و نحوه استفاده
این مقاله اقتباس آموزشی فارسی بر پایه راهنمای NICE درباره سردرد، خونریزی زیرعنکبوتیه و مننژیت است و برای اورژانس پیشبیمارستانی تکمیل شده است.