سکته مغزی یک اورژانس زمانحساس است که در اثر انسداد شریان مغزی (سکته ایسکمیک) یا پارگی عروق و خونریزی داخل مغز ایجاد میشود. تشخیص قطعی نوع سکته بدون تصویربرداری ممکن نیست، اما تشخیص زودهنگام سندرم سکته، تعیین دقیق زمان و انتقال به مرکز مناسب میتواند دسترسی به ترومبولیز، ترومبکتومی و درمان سریع خونریزی را بهبود دهد.
چرا دقایق نخست اهمیت دارد؟
بافت مغز در ایسکمی حاد بهسرعت آسیب میبیند و برخی درمانها به زمان شروع علائم، تصویربرداری و وضعیت بیمار وابستهاند. استاندارد بالینی سکته استرالیا در سال ۲۰۲۶ بر غربالگری معتبر در نخستین تماس، انتقال فوری، انتخاب بیمارستان مناسب و پیشآگاهی بیمارستان تأکید دارد. ثبت «آخرین زمان مشاهده در حالت طبیعی» از ثبت زمان کشف بیمار مهمتر است.
شناخت علائم سکته
FAST شامل افتادگی صورت، ضعف بازو، اختلال گفتار و ضرورت اقدام فوری است. این ابزار ساده بسیاری از سکتهها را شناسایی میکند، اما سکته گردش خلفی یا علائم ظریف ممکن است از آن عبور کند. شروع ناگهانی اختلال تعادل، دوبینی، اختلال میدان بینایی، دیزآرتری، دیسفاژی، آتاکسی، سرگیجه ناتوانکننده یا کاهش هوشیاری نیز باید جدی گرفته شود.
برای غربالگری انسداد عروق بزرگ (LVO)، خدمات آمبولانس ممکن است از ابزارهای محلی استفاده کنند. هیچ مقیاسی قطعی نیست؛ امتیاز بالا احتمال LVO را افزایش میدهد و در کنار پروتکل انتقال و فاصله مراکز تفسیر میشود.
شرح حال زمانمحور
زمان دقیق شروع یا آخرین زمان طبیعی بودن، نحوه کشف علائم، روند ثابت یا نوسانی و هر حمله مشابه ثبت میشود. در سکته هنگام بیدارشدن، آخرین وضعیت طبیعی معمولاً زمان قبل از خواب است، نه زمان بیداری. داروها بهویژه ضدانعقادها، ضدپلاکتها، انسولین و داروهای فشارخون اهمیت دارند. جراحی یا خونریزی اخیر، سابقه سکته، عملکرد پیشین، بارداری و تشنج هنگام شروع نیز گزارش میشوند.
شرح شاهد اهمیت ویژه دارد، زیرا آفازی یا گیجی ممکن است شرح حال بیمار را غیرقابل اعتماد کند. شماره تماس شاهد و فهرست داروها در صورت امکان همراه بیمار میرود.
ارزیابی اولیه و تقلیدکنندههای سکته
ABC، اکسیژناسیون، تنفس، گردش خون و سطح هوشیاری همزمان ارزیابی میشوند. قند خون برای شناسایی هیپوگلیسمی الزامی است. تشنج و فلج Todd، میگرن با اورا، مسمومیت، سپسیس، اختلالات متابولیک و ضایعات داخل جمجمه میتوانند سکته را تقلید کنند. وجود یک تقلیدکننده احتمالی نباید باعث تأخیر انتقال بیمار دارای نقص کانونی جدید شود.
معاینه شامل GCS اجزایی و معاینه نورولوژیک، مردمکها، نگاه، میدان بینایی، تقارن صورت، حرکت و حس اندامها، گفتار، زبان و در صورت ایمن بودن هماهنگی است. شدت علائم باید با ابزار مورد استفاده سرویس ثبت و سریالی تکرار شود.
نکات مهم مدیریت پیشبیمارستانی
راه هوایی در بیمار دچار کاهش هوشیاری، استفراغ یا اختلال بلع محافظت میشود. اکسیژن برای اصلاح هیپوکسمی تیتر میشود و نباید بهطور روتین در بیمار با اشباع مناسب تجویز شود. هیپوگلیسمی طبق گایدلاین محلی اصلاح میشود. از خوراندن غذا، مایع یا داروی خوراکی پیش از غربالگری بلع پرهیز میشود.
فشارخون بالا در سکته شایع است و ممکن است پاسخ جبرانی باشد. کاهش تهاجمی فشارخون در پیشبیمارستان بدون اندیکاسیون و پروتکل مشخص میتواند پرفیوژن مغز را کاهش دهد. درمان باید بر اساس راهنمای محلی و وضعیتهایی مانند بحران فشارخون یا عوارض دیگر انجام شود.
وضعیت سر و بدن، کنترل دما، پیشگیری از آسپیراسیون و پایش ECG اهمیت دارند. فیبریلاسیون دهلیزی ممکن است آشکار شود، اما ثبت ECG نباید انتقال را به تأخیر بیندازد. تغییرات بالینی، تشنج، استفراغ و زمان مداخلات ثبت میشوند.
انتخاب مقصد و پیشآگاهی
انتقال باید فوری و مطابق شبکه محلی سکته باشد. احتمال LVO، زمان شروع، شدت علائم، دسترسی به CT، ترومبولیز و ترومبکتومی و پروتکلهای بایپس در انتخاب مقصد نقش دارند. تصمیم نباید با حدس شخصی درباره واجد شرایط بودن بیمار برای درمان جایگزین شود؛ تصویربرداری و تیم سکته تعیینکنندهاند.
پیشآگاهی ساختاریافته شامل سن، زمان آخرین وضعیت طبیعی، یافتههای غربالگری، احتمال LVO، GCS، قند خون، فشارخون، ضدانعقاد، سطح عملکرد قبلی و زمان تقریبی رسیدن است. این اطلاعات به فعالسازی Code Stroke و دسترسی سریع به تصویربرداری کمک میکند.
سکته هموراژیک و علائم خطر
سردرد ناگهانی شدید، استفراغ، کاهش هوشیاری، تشنج، فشارخون بسیار بالا یا بدترشدن سریع میتواند خونریزی را مطرح کند، اما سکته ایسکمیک نیز ممکن است همین تظاهرات را داشته باشد. افتراق بدون CT قابل اعتماد نیست. مصرف ضدانعقاد باید برجسته گزارش شود، زیرا برگشت سریع ضدانعقاد در خونریزی داخل مغز زمانحساس است.
جمعبندی
نقش پیشبیمارستانی در سکته بر تشخیص سریع، تعیین زمان، رد علل فوری قابل اصلاح، ثبت دقیق نقصها، انتقال به مرکز مناسب و پیشآگاهی متمرکز است. FAST نقطه شروع خوبی است، اما طبیعی بودن آن سکته گردش خلفی را رد نمیکند. هر نقص نورولوژیک ناگهانی باید تا خلافش ثابت نشده زمانحساس تلقی شود.
نکته آموزشی: این مطلب جایگزین گایدلاینهای محلی، ارزیابی بیمار یا قضاوت حرفهای نیست.
منبع و نحوه استفاده
این مقاله اقتباس آموزشی فارسی بر پایه Stroke Clinical Care Standard 2026 استرالیا و Living Clinical Guidelines تدوین شده و برای محیط پیشبیمارستانی بازنویسی شده است.