تشنج نتیجه فعالیت الکتریکی غیرطبیعی و همزمان شبکههای مغزی است و میتواند با حرکات تونیک کلونیک، کاهش پاسخدهی، علائم حسی، رفتار غیرعادی یا نشانههای فوکال تظاهر کند. همه تشنجها صرع نیستند و همه تشنجهای خطرناک نیز حرکات واضح ندارند. در اورژانس، اولویت حفاظت از بیمار، زمانگیری دقیق، اصلاح علل برگشتپذیر و درمان سریع تشنج طولانی است.
شناخت انواع تظاهر
تشنج تونیک کلونیک عمومی معمولاً با فقدان هوشیاری، سفتی، حرکات ریتمیک و سپس فاز پس از تشنج همراه است. تشنج فوکال ممکن است با انحراف سر یا چشم، حرکات یک اندام، احساس غیرعادی، اختلال گفتار یا کاهش آگاهی ایجاد شود. تشنج غیبت معمولاً کوتاه و بدون فاز پس از تشنج واضح است. تشنج بدون حرکات واضح نیز ممکن است با بیپاسخی مداوم، نگاه ثابت یا حرکات ظریف پلک و صورت تظاهر کند.
استاتوس اپیلپتیکوس
تشنج تشنجی که پنج دقیقه یا بیشتر ادامه یابد، یا تشنجهای تکراری بدون بازیابی هوشیاری بین آنها، باید بهعنوان استاتوس اپیلپتیکوس درمان شود. انتظار برای تعریف قدیمی ۳۰ دقیقهای خطر آسیب مغزی، هیپوکسی، آسپیراسیون و مقاومشدن تشنج به درمان را افزایش میدهد. زمان شروع، زمان تجویز هر دارو و پاسخ بیمار باید دقیق ثبت شود.
اقدامات ایمن حین تشنج
محیط از اشیای خطرناک پاک و سر بیمار محافظت میشود. بیمار نباید مهار شود و هیچ جسمی داخل دهان قرار نمیگیرد. اگر ممکن و ایمن باشد بیمار به پهلو قرار میگیرد، اما حرکت اجباری در میانه حرکات شدید لازم نیست. پس از پایان حرکات، وضعیت ریکاوری و ساکشن در صورت نیاز به کاهش آسپیراسیون کمک میکند.
راه هوایی، تنفس و پرفیوژن ارزیابی میشوند. اکسیژن برای هیپوکسمی تیتر و تهویه ناکافی با BVM حمایت میشود. پالس اکسیمتری و کپنوگرافی در پایش هیپوونتیلاسیون، بهویژه پس از بنزودیازپین، مفیدند. قند خون باید زود بررسی و هیپوگلیسمی طبق گایدلاین محلی اصلاح شود.
درمان دارویی و پایش
بنزودیازپینها درمان خط اول استاتوس تشنجی هستند و مسیر تجویز بر اساس دسترسی، محیط و پروتکل محلی انتخاب میشود. دوز ناکافی میتواند درمان را به تأخیر بیندازد، اما تجویزهای تکراری خطر دپرسیون تنفسی را افزایش میدهند؛ بنابراین آمادگی برای حمایت راه هوایی و تهویه ضروری است. در تشنج مقاوم، درمان خط دوم مانند لووتیراستام در برخی سرویسها و سطوح صلاحیت استفاده میشود و باید دقیقاً مطابق پروتکل باشد.
قطع حرکات همیشه به معنای پایان فعالیت تشنجی نیست. بیمار بدون بازگشت مورد انتظار هوشیاری، بهویژه با حرکات ظریف یا انحراف چشم، ممکن است استاتوس بدون تشنج داشته باشد و نیازمند ارزیابی فوری و EEG بیمارستانی است.
جستوجوی علت
اولین تشنج، بارداری، تب، سردرد، تروما، مصرف مواد یا ترک الکل و بنزودیازپین، مسمومیت، عدم مصرف داروی ضدتشنج، هیپوگلیسمی، اختلال الکترولیت، سکته و عفونت CNS بررسی میشوند. در بارداری یا پس از زایمان، اکلامپسی باید مدنظر باشد. تب و سفتی گردن، نقص کانونی جدید، سردرد رعدآسا یا مصرف ضدانعقاد از علائم خطر هستند.
شرح شاهد یا ویدئوی ایمن میتواند نوع حرکات، شروع فوکال، رنگ، مدت و بهبودی را روشن کند. گاز گرفتن زبان و بیاختیاری ادرار ممکن است رخ دهد اما نبودشان تشنج را رد نمیکند و حضورشان نیز بهتنهایی قطعی نیست.
فاز پس از تشنج و ارزیابی مجدد
خوابآلودگی، گیجی، سردرد و درد عضلانی پس از تشنج شایعاند، اما روند باید رو به بهبود باشد. GCS اجزایی، مردمکها و معاینه نورولوژیک تکرار میشوند. ضعف فوکال ممکن است فلج Todd باشد، ولی تا رد سکته یا ضایعه ساختاری نباید خوشخیم فرض شود. هایپرترمی، اسیدوز و تاکیکاردی گذرا ممکناند، اما ناهنجاری پایدار نیازمند جستوجوی علت دیگر است.
اندیکاسیون انتقال فوری
تشنج بیش از پنج دقیقه، تشنجهای تکراری، اولین تشنج، عدم بازگشت به خط پایه، آسیب، بارداری، دیابت، تشنج در آب، نقص فوکال، تب یا سردرد شدید، مسمومیت و الگوی متفاوت از معمول نیازمند ارزیابی فوری هستند. حتی در بیمار صرعی شناختهشده، تصمیم عدم انتقال باید بر اساس ارزیابی کامل، برنامه درمانی معتبر، ظرفیت تصمیمگیری و دستورالعمل محلی باشد.
جمعبندی
مدیریت تشنج بر ایمنی، زمانگیری، ABC، قند، درمان زودهنگام استاتوس و ارزیابی علت متمرکز است. مهمترین خطاها شامل قرار دادن جسم در دهان، مهار بیمار، تأخیر درمان تا ۳۰ دقیقه و نسبتدادن بیپاسخی طولانی به فاز پس از تشنج بدون ارزیابی مجدد هستند.
نکته آموزشی: این مطلب جایگزین گایدلاینهای محلی، ارزیابی بیمار یا صلاحیت دارویی نیست.
منبع و نحوه استفاده
این مقاله اقتباس آموزشی فارسی از راهنمای NICE برای استاتوس اپیلپتیکوس، راهنمای ANZCOR و منابع QAS است و برای محیط پیشبیمارستانی بازنویسی شده است.