راهنمای جامع تفسیر موج T در ECG؛ از ویژگیهای طبیعی تا موجهای نوکتیز، هایپراکیوت، معکوس، دوفازی و صافشده و ارتباط آنها با ایسکمی، اختلالات پتاسیم، بلاک شاخهای و فشار بطن.
موج T در ECG بازتاب رپولاریزاسیون بطنی (Ventricular repolarisation) است و معمولاً پس از کمپلکس QRS دیده میشود. ارزیابی جهت، دامنه، تقارن و تغییرات زمانی آن بخش مهمی از روش منظم تفسیر ECG است. هیچ تغییر موج T نباید جدا از علائم بیمار، ECG قبلی، لیدهای مجاور و مورفولوژی QRS تفسیر شود.
ویژگیهای موج T طبیعی (Normal T wave characteristics)
در تمام لیدها به جز aVR و V1 به صورت رو به بالا (Upright) است.
دامنه (Amplitude): کمتر از ۵ میلیمتر در لیدهای اندامی؛ کمتر از ۱۰ میلیمتر در لیدهای پرهکوردیا (۱۰ میلیمتر در مردان و ۸ میلیمتر در زنان).
موجهای T هایپراکیوت یا فوق حاد (Hyperacute T waves)
موجهای T معکوس (Inverted T waves)
موجهای T دوفازی (Biphasic T waves)
موجهای T کوهانشتری (Camel Hump T waves)
موجهای T صافشده (Flattened T waves)
موجهای T نوکتیز (Peaked T waves)
موجهای T بلند، باریک و به طور متقارن نوکتیز، به صورت مشخصه در بیماری هایپرکالمی (افزایش پتاسیم خون) مشاهده میشوند.
موج T بلند، باریک و متقارن در هیپرکالمی — منبع تصویر: LITFL
موجهای T هایپراکیوت / فوق حاد (Hyperacute T waves – HATW)
موجهای T پهن، نامتقارن و نوکتیز یا همان «هایپراکیوت» در مراحل اولیه انفارکتوس میوکارد با صعود قطعه ST (STEMI) دیده میشوند و اغلب پیش از ظهور صعود قطعه ST و امواج Q رخ میدهند. توجه به اندازه آنها در مقایسه با مجتمع QRS پیشین بسیار حائز اهمیت است؛ چرا که اگر مجتمع QRS قبلی دامنه کوچکی داشته باشد، HATW ممکن است از نظر اندازه «طبیعی» به نظر برسد.
این امواج در آنژین پرینزمتال (Prinzmetal angina) نیز مشاهده میشوند.
موجهای T پهن و هایپراکیوت در ایسکمی حاد میوکارد — منبع تصویر: LITFL
از بین رفتن تعادل موج T پرهکوردیا (Loss of precordial T-wave balance)
این وضعیت زمانی رخ میدهد که موج T رو به بالا در لید V1 بزرگتر از موج T در لید V6 باشد که نوعی موج T هایپراکیوت محسوب میشود.
موج T طبیعی در V1 معکوس است. مثبت و رو به بالا بودن موج T در V1 غیرطبیعی تلقی میشود؛ بهویژه اگر بلند باشد (TTV1) و به خصوص اگر به تازگی ایجاد شده باشد (NTTV1).
این یافته نشاندهنده احتمال بالای بیماری شریان کرونری است و در صورت جدید بودن، دلالت بر ایسکمی حاد دارد.
موجهای T معکوس (Inverted T waves)
وارونگی موج T در شرایط بالینی زیر مشاهده میشود:
یافته طبیعی در کودکان
الگوی موج T جوانان پایدار (Persistent juvenile T wave pattern)
نکته: وارونگی موج T در لید III یک واریانت طبیعی است. وارونگی جدید موج T (در مقایسه با ECGهای قبلی) همواره غیرطبیعی است. وارونگی پاتولوژیک موج T معمولاً متقارن و عمیق (بیشتر از ۳ میلیمتر) است.
امواج T در اطفال (Paediatric T waves)
امواج T معکوس در لیدهای پرهکوردیا راست (V1-3) یک یافته طبیعی در کودکان است که نشاندهنده تسلط نیروهای بطن راست است.
وارونگی طبیعی موج T در لیدهای پرهکوردیال راست کودک — منبع تصویر: LITFL
الگوی موج T جوانان پایدار (Persistent Juvenile T-wave Pattern)
وارونگی موج T در لیدهای پرهکوردیا راست ممکن است تا دوران بزرگسالی باقی بماند و این حالت بیشتر در زنان جوان آفریقایی-کارائیبی دیده میشود.
این امواج نامتقارن، کمعمق (کمتر از ۳ میلیمتر) و معمولاً محدود به لیدهای V1-3 هستند.
الگوی پایدار موج T جوانان در لیدهای V1 تا V3 — منبع تصویر: LITFL
ایسکمی و انفارکتوس میوکارد (Myocardial Ischaemia and Infarction)
وارونگی موج T ناشی از ایسکمی میوکارد یا انفارکتوس، در لیدهای مجاور و بر اساس موقعیت آناتومیک ناحیه درگیر رخ میدهد:
تحتانی (Inferior): لیدهای II، III، aVF
جانبی (Lateral): لیدهای I، aVL، V5-6
قدامی (Anterior): لیدهای V2-6
توضیح: وارونگیهای دینامیک (پویا) موج T در ایسکمی حاد میوکارد دیده میشوند، در حالی که وارونگیهای ثابت (Fixed) پس از انفارکتوس و معمولاً همراه با امواج Q پاتولوژیک مشاهده میگردند.
وارونگی موج T تحتانی ناشی از ایسکمی حاد — منبع تصویر: LITFLوارونگی موج T تحتانی همراه با امواج Q در انفارکتوس قبلی — منبع تصویر: LITFLوارونگی موج T در لیدهای لترال ناشی از ایسکمی حاد — منبع تصویر: LITFLوارونگی قدامی موج T همراه با امواج Q پس از انفارکتوس اخیر — منبع تصویر: LITFL
بلاک شاخهای (Bundle Branch Block)
در بلاک شاخهای، وارونگی موج T یک یافته قابل انتظار است، حتی در غیاب ایسکمی:
ناهمخوانی مناسب (Appropriate discordance): دلالت بر این دارد که دپلاریزاسیون غیرطبیعی (مانند بلاک شاخهای) باید با ریپولاریزاسیون غیرطبیعی دنبال شود که به صورت ناهمخوان با مجتمع QRS قبلی و در قالب افت قطعه ST و وارونگی موج T ظاهر میشود.
بلاک شاخهای چپ (LBBB)
بلاک شاخهای چپ باعث وارونگی موج T در لیدهای جانبی I، aVL و V5-6 میشود.
ناهمخوانی ثانویه ST و T در بلاک شاخهای چپ — منبع تصویر: LITFL
بلاک شاخهای راست (RBBB)
بلاک شاخهای راست باعث وارونگی موج T در لیدهای پرهکوردیا راست V1-3 میشود.
وارونگی موج T در V1 تا V3 در بلاک شاخهای راست — منبع تصویر: LITFL
هیپرتروفی بطنی (Ventricular Hypertrophy)
هیپرتروفی بطن چپ (LVH)
هیپرتروفی بطن چپ باعث وارونگی موج T در لیدهای جانبی I، aVL، V5-6 (الگوی استرین یا فشار بطن چپ) میشود که مورفولوژی آن مشابه لیدهای LBBB است.
الگوی استرین بطن چپ همراه با وارونگی موج T لترال — منبع تصویر: LITFL
هیپرتروفی بطن راست (RVH)
هیپرتروفی بطن راست باعث وارونگی موج T در لیدهای پرهکوردیا راست V1-3 (الگوی استرین بطن راست) و همچنین لیدهای تحتانی (II، III، aVF) میشود.
الگوی استرین بطن راست همراه با وارونگی موج T راست و تحتانی — منبع تصویر: LITFL
آمبولی ریه (Pulmonary Embolism)
فشار حاد بطن راست (به عنوان مثال ثانویه به آمبولی وسیع ریه) الگویی مشابه RVH ایجاد میکند.
این وضعیت منجر به وارونگی موج T در لیدهای پرهکوردیا راست (V1-3) و تحتانی (II، III، aVF) میشود.
وارونگی موج T ناشی از فشار حاد بطن راست در آمبولی ریه — منبع تصویر: LITFLالگوی ECG در آمبولی وسیع ریه — منبع تصویر: LITFL
الگوی S I Q III T III
آمبولی ریه همچنین میتواند موج T معکوس در لید III را به عنوان بخشی از الگوی $S_I Q_{III} T_{III}$ ایجاد کند (موج S در لید I، موج Q در لید III و وارونگی موج T در لید III).
الگوی S1Q3T3 همراه با RBBB و وارونگی موج T در V1 تا V3 — منبع تصویر: LITFL
کاردیومیوپاتی هیپرتروفیک (HCM)
کاردیومیوپاتی هیپرتروفیک با وارونگیهای عمیق موج T در تمامی لیدهای پرهکوردیا همراه است.
وارونگی عمیق موج T در کاردیومیوپاتی هیپرتروفیک — منبع تصویر: LITFL
افزایش فشار درونجمجمهای (Raised intracranial pressure – ICP)
رویدادهایی که باعث افزایش ناگهانی فشار درونجمجمهای میشوند (مانند خونریزی سابآراکنوئید)، وارونگیهای گسترده، عمیق و با مورفولوژی عجیب (Bizarre) در موج T ایجاد میکنند.
امواج T مغزی؛ وارونگی عمیق و منتشر در افزایش فشار داخل جمجمه — منبع تصویر: LITFL
بنا به علت ایسکمی: موج T ابتدا رو به بالا و سپس رو به پایین حرکت میکند.
موج T دوفازی ایسکمیک با جهت ابتدا مثبت و سپس منفی — منبع تصویر: LITFL
بنا به علت هایپوکالمی: موج T ابتدا رو به پایین و سپس رو به بالا حرکت میکند.
موج T دوفازی در هیپوکالمی با جهت ابتدا منفی و سپس مثبت — منبع تصویر: LITFL
سندرم ولنز (Wellens Syndrome)
سندرم ولنز الگویی از امواج T معکوس یا دوفازی در V2-3 است (در بیمارانی که با درد قفسه سینه ایسکمیک مراجعه کردهاند یا سابقه آن را دارند) که به شدت برای تنگی بحرانی شریان نزولی قدامی چپ (LAD) اختصاصی است.
دو نوع ناهنجاری موج T در سندرم ولنز وجود دارد:
تیپ A: امواج T دوفازی که انحراف اولیه مثبت و انحراف پایانی منفی است (۲۵٪ موارد).
مورفولوژی موج T دوفازی در الگوی A سندرم ولنز — منبع تصویر: LITFLنمونه ECG الگوی A سندرم ولنز — منبع تصویر: LITFL
تیپ B: امواج T به صورت عمیق و متقارن معکوس هستند (۷۵٪ موارد).
وارونگی عمیق و متقارن موج T در الگوی B سندرم ولنز — منبع تصویر: LITFLنمونه ECG الگوی B سندرم ولنز — منبع تصویر: LITFL
نکته: امواج T به مرور زمان ممکن است از الگوی تیپ A به تیپ B سیر تکاملی پیدا کنند.
موجهای T «کوهانشتری» (Camel hump T waves)
اصطلاح موجهای T کوهانشتری توسط دکتر امل ماتو (Amal Mattu) برای توصیف امواج T که دارای پیک (قله) دوگانه هستند استفاده میشود. دو علت برای این امواج وجود دارد:
موج U برجسته و ادغامشده با موج T در هیپوکالمی شدید — منبع تصویر: LITFL
امواج U برجسته که به انتهای موج T متصل شدهاند؛ همانطور که در هایپوکالمی شدید دیده میشود.
موج P پنهان در موج T هنگام تاکیکاردی سینوسی — منبع تصویر: LITFL
امواج P پنهان که در داخل موج T مدفون شدهاند؛ همانطور که در تاکیکاردیا سینوسی و انواع مختلف بلاکهای قلبی مشاهده میشود.
موج P پنهان در موج T در بلاک AV درجه اول شدید — منبع تصویر: LITFLموج P پنهان در موج T در بلاک AV درجه دوم با هدایت دو به یک — منبع تصویر: LITFL
موجهای T صافشده (Flattened T waves)
صاف شدن امواج T یک یافته غیراختصاصی است، اما میتواند نشاندهنده موارد زیر باشد:
صاف شدن دینامیک موج T در ایسکمی قدامی — منبع تصویر: LITFLبازگشت موجهای T به حالت طبیعی پس از رفع ایسکمی — منبع تصویر: LITFL
ایسکمی (اگر دینامیک باشد یا در لیدهای مجاور رخ دهد).
اختلال الکترولیتی مانند هایپوکالمی (اگر به صورت منتشر و عمومی باشد).
صاف شدن منتشر موج T همراه با موج U برجسته در هیپوکالمی — منبع تصویر: LITFL
نکات کاربردی در تفسیر موج T
در ارزیابی موج T ابتدا آن را با ECG قبلی مقایسه کنید و تغییرات را در لیدهای مجاور بررسی نمایید. موج T بلند و باریک بیشتر به نفع هیپرکالمی است، در حالی که موج T هایپراکیوت ایسکمیک معمولاً پهنتر، حجیمتر و نسبت به موج R و کمپلکس QRS نامتناسب است. وارونگی جدید یا دینامیک موج T، بهخصوص در بیمار دارای علائم ایسکمیک، نیازمند ارزیابی فوری و تفسیر در کنار قطعه ST و موج Q است.
توجه آموزشی: این مطلب جایگزین ارزیابی بالینی، مقایسه سریال ECG، آزمایشهای لازم، دستورالعملهای محلی یا قضاوت حرفهای نیست.
منبع و نحوه استفاده
مقاله اصلی: T wave، نوشته Ed Burns، منتشرشده در LITFL ECG Library. این نسخه، ترجمه و بازنویسی آموزشی فارسی با حفظ توالی مفاهیم و تصاویر منبع است. محتوای LITFL تحت مجوز CC BY-NC-SA 4.0 استفاده شده است. توضیحات فارسی، پیوندهای داخلی و نکات کاربردی برای مخاطبان 115Medic افزوده شدهاند.
اشکال یا نیاز به اصلاح در این مقاله را گزارش کنید
گزارش شما پیش از انتشار بررسی میشود. لطفاً اطلاعات شخصی یا حساس بیمار را وارد نکنید.
