موج Q نخستین انحراف منفی در کمپلکس QRS است که پیش از موج R دیده میشود. این موج معمولاً بازتاب دپولاریزاسیون طبیعی سپتوم بینبطنی از چپ به راست است. بنابراین وجود یک موج Q کوچک همیشه نشانه انفارکتوس نیست و باید شکل، اندازه، محل و ارتباط آن با سایر اجزای ECG در نظر گرفته شود.
در لیدهای لترال چپ، بهویژه I، aVL، V5 و V6، موجهای کوچک سپتالی Q میتوانند کاملاً طبیعی باشند. برای تفسیر درست، ابتدا باید با ساختار کمپلکس QRS در ECG و جهت دپولاریزاسیون بطنی آشنا بود.
موج Q طبیعی در لیدهای مختلف
موجهای Q کوچک در بسیاری از لیدها طبیعیاند. در لیدهای III و aVR حتی ممکن است موج Q عمیقتر از ۲ میلیمتر بهعنوان واریانت طبیعی دیده شود. در مقابل، در شرایط معمول نباید موج Q در لیدهای پرهکوردیال راست V1 تا V3 وجود داشته باشد. این تفاوت نشان میدهد که محل مشاهده موج Q بهاندازه عرض و عمق آن اهمیت دارد.
معیارهای موج Q پاتولوژیک
یک موج Q زمانی پاتولوژیک تلقی میشود که یکی از ویژگیهای زیر را داشته باشد. این معیارها باید در چند لید مجاور و همراه با زمینه بالینی و سایر تغییرات ECG بررسی شوند:
- عرض بیش از ۴۰ میلیثانیه، معادل بیش از یک مربع کوچک روی کاغذ ECG با سرعت ۲۵ میلیمتر بر ثانیه
- عمق بیش از ۲ میلیمتر
- عمقی بیش از ۲۵ درصد ارتفاع یا عمق کل کمپلکس QRS
- وجود موج Q در لیدهای V1 تا V3
موجهای Q پاتولوژیک معمولاً مطرحکننده انفارکتوس میوکارد فعلی یا قبلی هستند، اما بهتنهایی زمان وقوع انفارکتوس را مشخص نمیکنند. برای مثال، همراهی موج Q با بالا رفتن قطعه ST میتواند با آسیب حاد سازگار باشد، در حالیکه موج Q همراه با وارونگی موج T ممکن است در مراحل بعدی یا پس از انفارکتوس دیده شود. با این حال، تعیین حاد یا قدیمی بودن ضایعه فقط بر اساس این یافته ایمن نیست.
تشخیص افتراقی موج Q غیرطبیعی
اگرچه انفارکتوس میوکارد مهمترین علت موج Q پاتولوژیک است، این الگو اختصاصی نیست. کاردیومیوپاتی هیپرتروفیک میتواند موجهای Q عمیق و باریک، بهویژه در لیدهای لترال یا تحتانی، ایجاد کند. بیماریهای نفوذی میوکارد، چرخش شدید ساعتگرد یا پادساعتگرد قلب و برخی اختلالات ساختمانی نیز میتوانند نمای شبهانفارکتوس ایجاد کنند.
خطای تکنیکی نیز باید همیشه بررسی شود. جابهجایی الکترودها، بهویژه قرار دادن لیدهای اندامی در محل نامناسب، ممکن است موجهای Q کاذب ایجاد کند. اگر یافته ECG با وضعیت بالینی بیمار هماهنگ نیست، ثبت مجدد نوار قلب پس از کنترل جایگذاری صحیح لیدهای ECG اقدام مهمی است.
فقدان موج Q سپتالی طبیعی
نبود موجهای کوچک سپتالی Q در لیدهای V5 و V6 نیز ممکن است غیرطبیعی باشد. شایعترین علت این یافته بلوک شاخه چپ (LBBB) است؛ زیرا در LBBB جهت فعالشدن سپتوم معکوس میشود و موج Q لترال طبیعی از بین میرود. بنابراین تفسیر موج Q فقط به جستوجوی موجهای بزرگ و پاتولوژیک محدود نیست.
نمونههای ECG موج Q
نمونه ۱: انفارکتوس تحتانی حاد
موجهای Q در لیدهای II، III و aVF همراه با بالا رفتن قطعه ST دیده میشوند. این مجموعه یافتهها با انفارکتوس حاد تحتانی سازگار است.
نمونه ۲: انفارکتوس تحتانی قبلی
موجهای Q تحتانی همراه با وارونگی موج T دیده میشوند و با انفارکتوس قبلی سازگارند. زمانبندی دقیق باید با شرح حال، ECGهای قبلی، تروپونین و سایر یافتههای بالینی تعیین شود.
نمونه ۳: انفارکتوس لترال حاد
موجهای Q در لیدهای I و aVL همراه با بالا رفتن قطعه ST دیده میشوند و الگوی آسیب حاد لترال را مطرح میکنند.
نمونه ۴: انفارکتوس قدامی حاد
کمپلکسهای QS یا موجهای Q در V1 تا V4 همراه با بالا رفتن قطعه ST دیده میشوند. فقدان پیشرفت طبیعی موج R در این لیدها نیز بخشی از الگوی انفارکتوس قدامی است.
نمونه ۵: تغییرات پس از انفارکتوس قدامی
موجهای Q در V1 تا V4 همراه با وارونگی موج T دیده میشوند. این الگو میتواند پس از انفارکتوس اخیر باقی بماند، اما تفسیر آن باید با علائم بیمار و روند زمانی ECG تطبیق داده شود.
نکات کاربردی در تفسیر موج Q
موج Q را هرگز جدا از ریتم، محور، عرض QRS، تغییرات ST و T و وضعیت بالینی بیمار تفسیر نکنید. موج Q جدید در بیمار دارای درد قفسه سینه اهمیت بیشتری از یک یافته ثابت در ECGهای قدیمی دارد. در صورت شک، ECG سریال، مقایسه با نوارهای پیشین و ارزیابی کامل سندرم کرونری حاد ضروری است. مرور موج P در ECG نیز به درک منظمتر اجزای نوار قلب کمک میکند.
تذکر آموزشی: این مطلب برای آموزش تهیه شده است و جایگزین گایدلاینهای محلی، ارزیابی بیمار یا قضاوت حرفهای نیست.
منبع و نحوه استفاده
این نسخه فارسی ترجمه و اقتباس آموزشی از مقاله Q Wave نوشته Ed Burns و Robert Buttner در مجموعه ECG Library وبسایت LITFL است. متن و تصاویر اصلی بر اساس مجوز Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International استفاده شدهاند. توضیحات تکمیلی درباره تفسیر بالینی، محدودیت زمانبندی انفارکتوس و کنترل جایگذاری لیدها به نسخه فارسی افزوده شده است.