این مقاله به بررسی موج T در الکتروکاردیوگرام (ECG) میپردازد و آن را بهعنوان بخش مهمی از فاز رپولاریزاسیون بطنی معرفی میکند. در این مطلب، ویژگیهای طبیعی موج T از جمله شکل، جهت و دامنه آن در لیدهای مختلف توضیح داده شده و تغییرات پاتولوژیک آن مانند موج T نوکتیز، معکوس، هایپراکیوت و صافشده مورد بررسی قرار گرفته است. همچنین ارتباط این تغییرات با اختلالات الکترولیتی، ایسکمی میوکارد و سایر بیماریهای قلبی تشریح میشود. هدف این مقاله ارتقای توانایی در تفسیر دقیق نوار قلب در شرایط بالینی و اورژانسی است.
موج T انحراف مثبتی است که پس از هر مجتمع QRS رخ میدهد و نشاندهنده ریپولاریزاسیون (بازقطبی شدن) بطنی است.
ویژگیهای موج T طبیعی (Normal T wave characteristics)
در تمام لیدها به جز aVR و V1 به صورت رو به بالا (Upright) است.
دامنه (Amplitude): کمتر از ۵ میلیمتر در لیدهای اندامی؛ کمتر از ۱۰ میلیمتر در لیدهای پرهکوردیا (۱۰ میلیمتر در مردان و ۸ میلیمتر در زنان).
موجهای T هایپراکیوت یا فوق حاد (Hyperacute T waves)
موجهای T معکوس (Inverted T waves)
موجهای T دوفازی (Biphasic T waves)
موجهای T کوهانشتری (Camel Hump T waves)
موجهای T صافشده (Flattened T waves)
موجهای T نوکتیز (Peaked T waves)
موجهای T بلند، باریک و به طور متقارن نوکتیز، به صورت مشخصه در بیماری هایپرکالمی (افزایش پتاسیم خون) مشاهده میشوند.
موجهای T هایپراکیوت / فوق حاد (Hyperacute T waves – HATW)
موجهای T پهن، نامتقارن و نوکتیز یا همان «هایپراکیوت» در مراحل اولیه انفارکتوس میوکارد با صعود قطعه ST (STEMI) دیده میشوند و اغلب پیش از ظهور صعود قطعه ST و امواج Q رخ میدهند. توجه به اندازه آنها در مقایسه با مجتمع QRS پیشین بسیار حائز اهمیت است؛ چرا که اگر مجتمع QRS قبلی دامنه کوچکی داشته باشد، HATW ممکن است از نظر اندازه «طبیعی» به نظر برسد.
این امواج در آنژین پرینزمتال (Prinzmetal angina) نیز مشاهده میشوند.
از بین رفتن تعادل موج T پرهکوردیا (Loss of precordial T-wave balance)
این وضعیت زمانی رخ میدهد که موج T رو به بالا در لید V1 بزرگتر از موج T در لید V6 باشد که نوعی موج T هایپراکیوت محسوب میشود.
موج T طبیعی در V1 معکوس است. مثبت و رو به بالا بودن موج T در V1 غیرطبیعی تلقی میشود؛ بهویژه اگر بلند باشد (TTV1) و به خصوص اگر به تازگی ایجاد شده باشد (NTTV1).
این یافته نشاندهنده احتمال بالای بیماری شریان کرونری است و در صورت جدید بودن، دلالت بر ایسکمی حاد دارد.
موجهای T معکوس (Inverted T waves)
وارونگی موج T در شرایط بالینی زیر مشاهده میشود:
یافته طبیعی در کودکان
الگوی موج T جوانان پایدار (Persistent juvenile T wave pattern)
نکته: وارونگی موج T در لید III یک واریانت طبیعی است. وارونگی جدید موج T (در مقایسه با ECGهای قبلی) همواره غیرطبیعی است. وارونگی پاتولوژیک موج T معمولاً متقارن و عمیق (بیشتر از ۳ میلیمتر) است.
امواج T در اطفال (Paediatric T waves)
امواج T معکوس در لیدهای پرهکوردیا راست (V1-3) یک یافته طبیعی در کودکان است که نشاندهنده تسلط نیروهای بطن راست است.
الگوی موج T جوانان پایدار (Persistent Juvenile T-wave Pattern)
وارونگی موج T در لیدهای پرهکوردیا راست ممکن است تا دوران بزرگسالی باقی بماند و این حالت بیشتر در زنان جوان آفریقایی-کارائیبی دیده میشود.
این امواج نامتقارن، کمعمق (کمتر از ۳ میلیمتر) و معمولاً محدود به لیدهای V1-3 هستند.
ایسکمی و انفارکتوس میوکارد (Myocardial Ischaemia and Infarction)
وارونگی موج T ناشی از ایسکمی میوکارد یا انفارکتوس، در لیدهای مجاور و بر اساس موقعیت آناتومیک ناحیه درگیر رخ میدهد:
تحتانی (Inferior): لیدهای II، III، aVF
جانبی (Lateral): لیدهای I، aVL، V5-6
قدامی (Anterior): لیدهای V2-6
توضیح: وارونگیهای دینامیک (پویا) موج T در ایسکمی حاد میوکارد دیده میشوند، در حالی که وارونگیهای ثابت (Fixed) پس از انفارکتوس و معمولاً همراه با امواج Q پاتولوژیک مشاهده میگردند.
بلاک شاخهای (Bundle Branch Block)
در بلاک شاخهای، وارونگی موج T یک یافته قابل انتظار است، حتی در غیاب ایسکمی:
ناهمخوانی مناسب (Appropriate discordance): دلالت بر این دارد که دپلاریزاسیون غیرطبیعی (مانند بلاک شاخهای) باید با ریپولاریزاسیون غیرطبیعی دنبال شود که به صورت ناهمخوان با مجتمع QRS قبلی و در قالب افت قطعه ST و وارونگی موج T ظاهر میشود.
بلاک شاخهای چپ (LBBB)
بلاک شاخهای چپ باعث وارونگی موج T در لیدهای جانبی I، aVL و V5-6 میشود.
بلاک شاخهای راست (RBBB)
بلاک شاخهای راست باعث وارونگی موج T در لیدهای پرهکوردیا راست V1-3 میشود.
هیپرتروفی بطنی (Ventricular Hypertrophy)
هیپرتروفی بطن چپ (LVH)
هیپرتروفی بطن چپ باعث وارونگی موج T در لیدهای جانبی I، aVL، V5-6 (الگوی استرین یا فشار بطن چپ) میشود که مورفولوژی آن مشابه لیدهای LBBB است.
هیپرتروفی بطن راست (RVH)
هیپرتروفی بطن راست باعث وارونگی موج T در لیدهای پرهکوردیا راست V1-3 (الگوی استرین بطن راست) و همچنین لیدهای تحتانی (II، III، aVF) میشود.
آمبولی ریه (Pulmonary Embolism)
فشار حاد بطن راست (به عنوان مثال ثانویه به آمبولی وسیع ریه) الگویی مشابه RVH ایجاد میکند.
این وضعیت منجر به وارونگی موج T در لیدهای پرهکوردیا راست (V1-3) و تحتانی (II، III، aVF) میشود.
الگوی S I Q III T III
آمبولی ریه همچنین میتواند موج T معکوس در لید III را به عنوان بخشی از الگوی $S_I Q_{III} T_{III}$ ایجاد کند (موج S در لید I، موج Q در لید III و وارونگی موج T در لید III).
کاردیومیوپاتی هیپرتروفیک (HCM)
کاردیومیوپاتی هیپرتروفیک با وارونگیهای عمیق موج T در تمامی لیدهای پرهکوردیا همراه است.
افزایش فشار درونجمجمهای (Raised intracranial pressure – ICP)
رویدادهایی که باعث افزایش ناگهانی فشار درونجمجمهای میشوند (مانند خونریزی سابآراکنوئید)، وارونگیهای گسترده، عمیق و با مورفولوژی عجیب (Bizarre) در موج T ایجاد میکنند.
بنا به علت ایسکمی: موج T ابتدا رو به بالا و سپس رو به پایین حرکت میکند.
بنا به علت هایپوکالمی: موج T ابتدا رو به پایین و سپس رو به بالا حرکت میکند.
سندرم ولنز (Wellens Syndrome)
سندرم ولنز الگویی از امواج T معکوس یا دوفازی در V2-3 است (در بیمارانی که با درد قفسه سینه ایسکمیک مراجعه کردهاند یا سابقه آن را دارند) که به شدت برای تنگی بحرانی شریان نزولی قدامی چپ (LAD) اختصاصی است.
دو نوع ناهنجاری موج T در سندرم ولنز وجود دارد:
تیپ A: امواج T دوفازی که انحراف اولیه مثبت و انحراف پایانی منفی است (۲۵٪ موارد).
تیپ B: امواج T به صورت عمیق و متقارن معکوس هستند (۷۵٪ موارد).
نکته: امواج T به مرور زمان ممکن است از الگوی تیپ A به تیپ B سیر تکاملی پیدا کنند.
موجهای T «کوهانشتری» (Camel hump T waves)
اصطلاح موجهای T کوهانشتری توسط دکتر امل ماتو (Amal Mattu) برای توصیف امواج T که دارای پیک (قله) دوگانه هستند استفاده میشود. دو علت برای این امواج وجود دارد:
امواج U برجسته که به انتهای موج T متصل شدهاند؛ همانطور که در هایپوکالمی شدید دیده میشود.
امواج P پنهان که در داخل موج T مدفون شدهاند؛ همانطور که در تاکیکاردیا سینوسی و انواع مختلف بلاکهای قلبی مشاهده میشود.
موجهای T صافشده (Flattened T waves)
صاف شدن امواج T یک یافته غیراختصاصی است، اما میتواند نشاندهنده موارد زیر باشد:
ایسکمی (اگر دینامیک باشد یا در لیدهای مجاور رخ دهد).
اختلال الکترولیتی مانند هایپوکالمی (اگر به صورت منتشر و عمومی باشد).
این وبسایت با همراهی شما معنا پیدا میکند. اگر علاقهمند به همکاری، آموزش و به اشتراکگذاری تجربیات حرفهای خود هستید، خوشحال میشویم به جمع ما بپیوندید.
