- یک انحراف کوچک (به صورت یک برجستگی یا موج کوچک زبانه-مانند) که در انتهای کمپلکس QRS مدفون شده است.
- در الکتروکاردیوگرام استاندارد ۱۲ لیدی (S-ECG)، این موج در قطعه ST لیدهای V1 و V2 بهترین وضوح را دارد، اما معمولاً در لیدهای V1 تا V4 قابل مشاهده است.
- علت ایجاد آن، تحریک تاخیری (Post-excitation) میوسیتها (سلولهای عضلانی) در بطن راست است.
- این موج یک یافته شاخص و متمایزکننده در بیماران مبتلا به دیسپلازی آریتموژنیک بطن راست (ARVD) محسوب میشود.
موج اپسیلون اختصاصیترین و شاخصترین یافته در بیماری دیسپلازی آریتموژنیک بطن راست (ARVD) است. در این بیماری، بافت چربی جایگزین میوسیتها میشود و جزایری از میوسیتهای زنده را در دریایی از چربی ایجاد میکند. این پدیده باعث تاخیر در تحریک برخی از سلولهای عضلانی بطن راست شده و در نتیجه برجستگی کوچکی را در طول قطعه ST در نوار قلب ایجاد میکند.
موج اپسیلون همچنین در بیماران مبتلا به شرایط زیر گزارش شده است:
- انفارکتوس خلفی میوکارد (Posterior MI)
- انفارکتوس بطن راست (RV Infarction)
- بیماریهای نفوذی قلب (Infiltrative disease)
- سارکوئیدوز (Sarcoidosis)
تاریخچه موج اپسیلون (History)
گی هوگ فانتین (Guy Hugues Fontaine: 1936-2018) متخصص قلب و الکتروفیزیولوژیست فرانسوی بود. او در سال ۱۹۷۷ دیسپلازی آریتموژنیک بطن راست (ARVD)، موج اپسیلون و نحوه قرارگیری لیدهای فانتین را برای تقویت و وضوح بیشتر این امواج در ECG تعریف و نامگذاری کرد.
«اصطلاح “اپسیلون” انتخاب مناسبی بود، زیرا در الفبای یونانی بعد از دلتا قرار دارد؛ بنابراین، همانطور که دلتا نشاندهنده پدیده پیش-تحریکی (Pre-excitation) است، اپسیلون پدیده پس-تحریکی (Post-excitation) را معرفی میکند. علاوه بر این، اپسیلون در ریاضیات نیز برای بیان یک پدیده بسیار کوچک به کار میرود…»
— فانتین، ۱۹۹۷
لیدهای دو قطبی پریکوردیال فانتین (F-ECG)
برای افزایش حساسیت تشخیصی موج اپسیلون میتوان از آرایش لیدهای فانتین استفاده کرد. در این روش لیدها به صورت زیر قرار میگیرند:
- لید دست راست (RA) روی دسته استخوان جناغ (Manubrium).
- لید دست چپ (LA) روی زایده خنجری جناغ (Xiphoid process).
- لید پای چپ (LL) در موقعیت استاندارد لید V4 (فضای بین دندهای پنجم روی خط میانترقوهای).
در این حالت به جای لیدهای استاندارد I، II و III، سه لید سینه ای دو قطبی به نامهای FI، FII و FIII ایجاد میشوند که پتانسیلهای الکتریکی شکلگرفته در بطن راست (از انفاندیبولوم تا دیافراگم) را ثبت میکنند.
لید عمودی و دوقطبی FI (شبیه به aVF) پتانسیلهای دهلیزی را بزرگنمایی میکند و میتواند برای موارد زیر استفاده شود:
- ثبت امواج اپسیلون.
- جستجوی گسستگی دهلیزی-بطنی (AV dissociation) در تاکیکاردی بطنی.
- مطالعه ریتمهای غیرطبیعی دهلیز زمانی که امواج P در لیدهای معمولی بسیار کوچک هستند.
مطالعات بالینی و الگوها
در سال ۲۰۱۰، وانگ (Wang) و همکارانش مطالعهای را در مورد امواج اپسیلون که توسط روشهای مختلف ثبت الکتروکاردیوگرافی در بیماران مبتلا به کاردیومیوپاتی آریتموژنیک بطن راست شناسایی شده بودند، منتشر کردند. آنها ۳ الگوی مشخص برای امواج اپسیلون تعریف کردند:
- الگوی A (امواج لرزشی – Wiggle waves): به صورت نوسانات ریز.
- الگوی B (امواج نوکتیز کوچک – Small spike waves): شامل B1 (پیک رو به بالا) و B2 (پیک رو به پایین).
- الگوی C (امواج پتانسیل صاف – Smooth potential waves): که در آن مدت زمان کمپلکس QRS در لید V1 حداقل ۲۵ میلیثانیه بیشتر از لید V3 است.
یافتههای کلیدی این مطالعه:
- مدت زمان و دامنه امواج اپسیلون ثبتشده با روش F-ECG (لیدهای فانتین) طولانیتر و بزرگتر از دو روش دیگر ثبت ECG بود.
- امواج اپسیلون حساسیت نسبتاً پایینی دارند و در S-ECG (روش استاندارد) تنها در ۲۰٪ تا ۲۵٪ از بیماران ARVC آشکار میشوند؛ این امواج معمولاً در لیدهای V1 تا V3 دیده میشوند.
- میزان شناسایی امواج اپسیلون با استفاده از روش استاندارد (S-ECG) در کل بیماران ۳۸٪ بود که با استفاده از لیدهای فانتین (F-ECG) این میزان به ۵۰٪ افزایش یافت.
- نرخ تشخیص موج اپسیلون با استفاده از روشهای ترکیبی به طور قابلتوجهی بالاتر از روش استاندارد به تنهایی بود (روش استاندارد: ۳۸٪؛ ترکیب استاندارد و فانتین: ۵۶٪؛ و ترکیب هر سه روش ثبت: ۶۶٪).
تغییرات ECG در دیسپلازی آریتموژنیک بطن راست (ARVD)
تغییرات نوار قلب در بیماری ARVD شامل موارد زیر است:
- موج اپسیلون: اختصاصیترین یافته که در ۵۰٪ بیماران دیده میشود.
- معکوس شدن موج T (T wave inversions): در لیدهای V1 تا V3 (در ۸۵٪ بیماران).
- طولانی شدن بازوی صعودی موج S (Prolonged S-wave upstroke): به میزان بیشتر از ۵۵ میلیثانیه در لیدهای V1 تا V3 (در ۹۵٪ بیماران).
- پهن شدن موضعی کمپلکس QRS: به میزان بیشتر از ۱۱۰ میلیثانیه در لیدهای V1 تا V3.
- حملات پاروکسیسمال تاکیکاردی بطنی (VT): با ملوفولوژی بلوک شاخهای چپ (LBBB) که نشاندهنده تاکیکاردی خروجی بطن راست (RVOT) است.
arrhythmogenic cardiomyopathy with LV involvement
