موج آزبورن (که به آن موج J نیز گفته میشود) یک انحراف مثبت (رو به بالا) است که در نقطه J در لیدهای پریکوردیال (Precordial Leads) و لیدهای اندامی حقیقی مشاهده میشود. این پدیده به طور عمده با هیپوترمی (کاهش دمای بدن) مرتبط است. تغییرات مذکور در لیدهای aVR و V1 به صورت یک انحراف منفی متقابل (معکوس) ظاهر میشوند.
نقطه J چیست؟
نقطه J (J point) در الکتروکاردیوگرام، نقطهای است که در آن کمپلکس QRS به قطعه ST متصل میشود. این نقطه نشاندهنده پایان تقریبی دپلاریزاسیون (Depolarization) و آغاز ریپلاریزاسیون (Repolarization) بر اساس ECG سطحی است و همپوشانی این دو مرحله در حدود ۱۰ میلیثانیه رخ میدهد.
نقطه J ممکن است در شرایط زیر از خط مبدا (Baseline) انحراف پیدا کند:
- ریپلاریزاسیون زودهنگام (Early repolarization)
- ایسکمی یا آسیب اپیکاردیال یا اندوکاردیال
- پریکاردیت (Pericarditis)
- بلوک شاخهای راست یا چپ (RBBB / LBBB)
- هایپرتروفی بطن راست یا چپ (RVH / LVH)
- اثرات دارویی دیژیتال (Digitalis effect)
نکته اصطلاحشناسی: حرف J در الکتروکاردیوگرافی معرف دو رویداد کاملاً متفاوت و غیرمرتبط است:
۱. نقطه J (J point): یک شاخص زمانی است که پایان QRS و شروع قطعه ST را در تمام ECGها مشخص میکند.
۲. موج J (J wave): یک انحراف بسیار کمتکرار و آهسته با منشأ نامشخص است که در ابتدا در ارتباط با هیپوترمی توصیف شده است.
علل ایجاد موج آزبورن (Osborn Wave Causes)
این موج به صورت مشخص در هیپوترمی (به ویژه در دمای بدن کمتر از ۳۰ درجه سانتیگراد) دیده میشود، اما وجود آن لزوماً نشانه قطعی (Pathognomonic) هیپوترمی نیست.
علل غیرهیپوترمیک ایجاد موج آزبورن عبارتند از:
- هایپرکلسمی (Hypercalcaemia – افزایش کلسیم خون)
- ایسکمی حاد میوکارد (Acute myocardial ischaemia)
- کاردیومیوپاتی تاکوتسوبو (Takotsubo cardiomyopathy)
- هایپرتروفی بطن چپ ناشی از فشار خون بالا
- واریانت نرمال و ریپلاریزاسیون زودهنگام
- آسیبهای عصبی مانند هایپرتانسیون درونجمجمهای، آسیب شدید سر و خونریزی سابآراکنوئید (SAH)
- میوکاردیت شدید (Severe myocarditis)
- سندرم بروگادا (Brugada syndrome)
- سندرم هیساگر (Le syndrome d’Haïssaguerre – فیبریلاسیون بطنی ایدیوپاتیک)
با وجود فرضیات متعدد، هنوز هیچ علت فیزیولوژیک قطعی برای این انحراف توصیف نشده است. با این حال، در مقایسه با سایر ناهنجاریهای ECG ناشی از هیپوترمی (مانند برادیکاردی سینوسی، آریتمیهای فوق بطنی، طولانی شدن فاصله QT و بلوک AV)، موج آزبورن اختصاصیترین (Most specific) نشانه در نظر گرفته میشود.
J waves in mild hypothermia
J waves in mild hypothermia
بررسی تاریخچه (History)
این موج از نظر نامگذاری به جان جی. آزبورن (John Jay Osborn) منسوب است؛ وی در سال ۱۹۵۳ این پدیده را به عنوان «جریان آسیب» (Current of injury) در سگهای مبتلا به هیپوترمی توصیف کرد. روند تاریخی ثبت این پدیده به شرح زیر است:
- ۱۹۲۲: کراس (Kraus) یک انحراف در نقطه J را در شرایط هایپرکلسمی توصیف نمود.
- ۱۹۳۸: توماشفسکی (Tomaszewski) و همکارانش اولین توصیف از موج J ناشی از هیپوترمی را در فردی که به طور تصادفی دچار یخزدگی شده بود، ارائه دادند. او این موج را به عنوان یک انحراف بسیار کند بین کمپلکس QRS و قطعه ST توصیف کرد که شبیه به یک “موج T گنبدیشکل” بود.
- ۱۹۴۳: گروس-برکهاف و شودل در آزمایش بر روی سگها، یک اختلال هدایتی بطنی خاص را به صورت یک موج ثانویه واضح در بازوی صعودی S مشاهده کردند. آنها اشاره کردند که پهن شدن این انحراف ثانویه با افزایش موازات دیآکسید کربن در هوای آلوئولی در طول سرد شدن بدن همراه است.
- ۱۹۵۰: بیگلو (Bigelow) و همکارانش تغییرات ECG را در سگهای هیپوترمیک به صورت دو برابر شدن فاصله QRS و طولانی شدن فاصله QT تا ۳ الی ۴ برابر توصیف کردند.
- ۱۹۵۳: آزبورن اثر هیپوترمی را بر عملکرد تنفسی و قلبی مطالعه کرد. هیپوترمی تجربی باعث ایجاد یک انحراف مشخص در نقطه J شد و به فیبریلاسیون بطنی انجامید. او این انحراف را «جریان آسیب» نامید و اسیدمی ناشی از هیپوترمی را علت اصلی آن دانست، زیرا با نرمالسازی pH شریانی از طریق تهویه وادار (Hyperventilation)، این موج ناپدید میشد.
- ۱۹۵۹: امسلی-اسمیت و همکارانش تفاوتهایی را در پاسخهای اندوکاردیال و اپیکاردیال میوکارد بطنی به سرما یافتند و پیشنهاد کردند که موج J در لیدهای اپیکاردیال برجستهتر است. آنها نقش اسیدوز در پیدایش موج J را زیر سوال بردند.
- ۱۹۷۰: فرناندز و همکارانش مجموعهای از موارد هیپوترمی و گرم کردن مجدد را توصیف کردند و اصطلاح «کوهان شتر» (Camel hump) را برای این انحراف به کار بردند.
- ۱۹۹۴: پاتل (Patel) و همکارانش هشت بیمار با دمای بدن نرمال را معرفی کردند که ECG آنها نشاندهنده لبهدار شدن محل اتصال QRS-ST مشابه با شرایط هیپوترمی بود (مانند مصرف کوکائین، دوز بیش از حد هالوپریدول و هایپرتروفی بطن چپ). آنها نتیجه گرفتند که موج آزبورن اختصاصیِ انحصاری برای هیپوترمی نیست.
- ۱۹۹۶: یان و آنتزلوویچ (Yan and Antzelevitch) اولین شواهد مستقیم سلولی را ارائه کردند که نشان میداد توزیع ناهمگون جریان خروجی گذرا (Transient outward current) در عرض دیواره بطن، پایه و اساس تجلی موج J در ECG است.
اختلاف نظر در اصطلاحات (Terminology Controversy)
گاهی اوقات ممکن است با اصطلاحات دیگری برای توصیف امواج آزبورن (امواج J) مواجه شوید. برخی نویسندگان از اصطلاح “انحراف موج J” برای توصیف این تغییر جهت برجسته نقطه J از خط مبدا استفاده کردهاند. اصطلاحات دیگری که در گذشته استفاده شدهاند عبارتند از:
- موج دلتای تاخیری (Late delta wave)
- موج نقطه J (J-point wave)
- نشانه کوهان شتر آزبورن (Camel-hump sign of Osborn)
اگرچه اجماع نظر اندکی در مورد اصطلاحات، ماهیت و اهمیت پیشآگهی موج J وجود دارد، اما در شرایط بالینی مرتبط با هیپوترمی، این پدیده به طور گسترده تحت عنوان موج آزبورن شناخته میشود.
References
- Kraus F. Ueber die Wirkung des Kalziums auf den Kreislauf. Deutsche medizinische Wochenschrift. 1920; 46: 201–203.
- Kraus F, Zondek SG. Uber die Durchtrankungsspannung. Klinische Wochenschrift. 1922; 36: 1778-1779.
- Tomaszewski W. Changements electrocardiographiques observes chez un homme mort de froid. Archives des Maladies du Coeur et des Vaisseaux. 1938; 31: 525-528
- Grosse-Brockhoff F, Schoedel W. Das Bild der akuten Unterkühlung im Tierexperiment. Archiv für experimentelle Pathologie und Pharmakologie 1943; 201: 417-442
- Juvenelle A, Lind J, Wegelius C. Quelques possibilités offertes par l’hypothermie générale profonde provoquée: une étude expérimentale chez le chien. Presse Med. 1952;60:973–978.
- Bigelow WG, Lindsay WK, Greenwood WF. Hypothermia; its possible role in cardiac surgery: an investigation of factors governing survival in dogs at low body temperatures. Ann Surg. 1950 Nov; 132(5): 849-66.
- Osborn JJ. Experimental hypothermia; respiratory and blood pH changes in relation to cardiac function. Am J Physiol. 1953 Dec; 175(3): 389-98.
- Emslie-Smith D, Sladden GE, Stirling GR. The significance of changes in the electrocardiogram in hypothermia. Br Heart J. 1959 Jul;21(3):343-51.
- Yan GX, Antzelevitch C. Cellular basis for the electrocardiographic J wave. Circulation. 1996 Jan 15;93(2):372-9
